Zasady projektowania dobrych przestrzeni edukacyjnych, cz. 1

Jeffery A. Lackney, doktor Uniwersytetu w Wisconsin-Madison, opracował 33 zasady projektowania dobrych przestrzeni edukacyjnych. To zestaw porad skierowanych zarówno do nauczycieli i dyrektorów szkół przygotowujących strategię działania szkoły, jak i dla architektów projektujących i prowadzących budowę. Zostały opracowane w oparciu o doświadczenia nauczycieli, architektów i badania psychologów. Opierają się na przekonaniu, że szkoła powinna koncentrować się na uczniu, być dostosowana do jego poziomu rozwoju i wieku, powinna być bezpieczna, komfortowa, dostępna, elastyczna i stosunkowo tania w utrzymaniu.

Dziś prezentujemy część pierwszą. Pozostałe zasady, a także przykładowy projekt szkoły w kolejnych artykułach w cyklu architektura. Oryginalny opis 33 zasad i dodatkowa literatura znajduje się na stronie School Design Studio.

Strategia działania szkoły – planowanie

Zasada 1:
Maksymalna współpraca w planowaniu szkoły i projektowaniu

Do czynnego udziału w procesie planowania i projektowania szkoły powinni zostać zaproszeni przedstawiciele społeczności lokalnej – rodzice, przedsiębiorcy, liderzy lokalni, nauczyciele, a również, jeśli to możliwe, uczniowie. Szczególnie ich głos powinien być poważnie brany pod uwagę. Są oni przyszłymi użytkownikami tego obiektu i ważne jest, aby czuli się za niego odpowiedzialni. Partycypacja społeczna jest długim i uciążliwym procesem. Przynosi jednak wiele korzyści. Może być początkiem dialogu pomiędzy szkołą, a społecznością lokalną.

Zasada 2:
Proaktywny program zarządzania obiektem

Zbudowanie programu zarządzania obiektem powinno mieć miejsce na etapie planowania, a nie, jak to często się dzieje, w sytuacji kryzysowej. Program powinien być integralną częścią projektu architektonicznego. Umiejętne rozplanowanie zadań, jakie będzie spełniał budynek, pozwoli na rozsądne dobranie materiałów i nawierzchni, rozkład sprzętów, ustalenie powierzchni poszczególnych pomieszczeń. Zarządzanie obiektem kojarzy się najczęściej z nadzorem nad prawidłowym funkcjonowaniem sprzętów, instalacji i bezpieczeństwem. Tymczasem zarządzaniu powinien podlegać również rozkład zajęć edukacyjnych i pozalekcyjnych, program użytkowania poszczególnych sal, czyli efektywne wykorzystanie przestrzeni.

Zasada 3:
Szkoła jako centrum dokształcania dostosowane do potrzeb społeczności lokalnej

Budynek szkoły może z łatwością być przystosowany do potrzeb centrum dokształcania, dzielone ze społecznością lokalną. Stworzenie różnorodnej oferty i dostosowanie terminów do możliwości rodziców i innych członków społeczności lokalnej, zachęci ich do korzystania z centrum. Tym samym przyczyni się do zwiększenia poczucia identyfikacji z tym miejscem. Centrum dokształcenia spełnia więc również funkcje społeczne, przyczynia się do integracji środowiska i kształtowania społeczeństwa obywatelskiego.

Zasada 4:
Nauka w środowisku lokalnym

Szkoła nie jest jedynym miejscem, w którym może odbywać się nauka. Należy podjąć szeroką współpracę z takimi ośrodkami jak muzea, zoo, biblioteki czy inne instytucje publiczne, a także z lokalnymi przedsiębiorcami. Zajęcia prowadzone w tych miejscach będą ważnym doświadczeniem dla uczniów. Ponadto zorganizowanie takiego systemu nauki w środowisku lokalnym pozwoli na uniknięcie duplikowania kosztów, co ma miejsce przy budowie różnych budynków o podobnych funkcjach. Szkoła pełniąca funkcje centrum dokształcania staje się jednym z elementów sieci lokalnej, co pozwala na efektywniejsze wykorzystanie zasobów.

Wielkość i organizacja budynku

Zasada 5:
Mniejsza szkoła

Małe szkoły (100-150 uczniów) oferują lepsze możliwości uczestnictwa w zajęciach szkolnych i pozalekcyjnych, dają szansę sprawdzenia się w roli liderów, zapewniają bliższe relacje z nauczycielami, rozwój kompetencji społecznych. W mniejszych szkołach obserwuje się niższy poziom przestępczości, jak również lepsze wyniki w testach matematycznych i językowych. Przedszkole powinno liczyć nie więcej niż 60-75 dzieci, szkoła podstawowa maksymalnie 200-400 uczniów, gimnazjum 400-600, a szkoła średnia 600-800. Jeżeli te parametry nie mogą być
zachowane należy dążyć do podzielenia szkoły (zarówno administracyjnego, jak i architektonicznego) na mniejsze „wioski” czy kampusy.

Zasada 6:
Kontekst społeczny

Szkoła, która odbierana jest jako część środowiska lokalnego, staje się miejscem aktywności rodziców, dzieci, nauczycieli, liderów lokalnych. Poczucie przynależności, jedna z podstawowych potrzeb człowieka, decyduje
o zaangażowaniu ucznia w naukę i pracę na rzecz szkoły. Aby stworzyć szkołę uwzględniającą kontekst społeczny należy wziąć pod uwagę charakter lokalny oraz miejsca i wydarzenia ważne dla społeczności.

Zasada 7:
Dom jako wzór dla szkoły

Przejście z domu do instytucji, jaką jest szkoła może być stresujące, szczególnie dla małych dzieci. Stworzenie środowiska, zarówno fizycznego, jak i społecznego, przypominającego dom, pomoże uczniom poczuć się bardziej
komfortowo i lepiej skupić się na nauce. Elementami nawiązującymi do domu może być stworzenie małych grup, dostosowanie skali pomieszczeń do wieku i możliwości dzieci, zaprojektowanie przyjaznej, zapraszającej strefy wejściowej, a także miejsca wypoczynku i zamknięty ogród przyszkolny. Odwołanie się w architekturze budynku
do lokalnych, charakterystycznych elementów, pomoże uczniom odnaleźć w nowym środowisku.

Zasada 8:
Przestrzenie komunikacyjne i poczucie bezpieczeństwa

Długie korytarze należy, jeśli tylko to możliwe, zastąpić meandrującymi ścieżkami, które będą tworzyć ciekawe załamania z aktywnymi przestrzeniami edukacyjnymi. Miejsca takie sprzyjają również tworzeniu zdrowych relacji
społecznych. Przestrzenie komunikacyjne muszą być czytelne i bezpieczne. Zamiast długich, „instytucjonalnych” korytarzy, należy stworzyć centralne węzły z krótkimi ścieżkami dojścia. Przestrzenie te powinny pozostawać pod kontrolą, nie tylko nauczycieli, ale również rodziców czy samych uczniów. W ten sposób zmniejsza się ryzyko niepożądanych zachowań.

Zasada 9:
Bezpieczna szkoła

Bezpieczna szkoła jest jednym z elementów większego systemu zapobiegania przestępczości. Trzy podstawowe zasady tworzenia bezpiecznych szkół to: kontrola dostępu, nadzór i zdefiniowane terytorium. Teren wokół szkoły powinien być tak ukształtowany, aby wyraźnie zaznaczyć granicę pomiędzy przestrzenią publiczną, a
obszarem należącym do szkoły. Należy ograniczyć liczbę miejsc, którędy można wejść na teren szkoły. Ponadto relacje pomiędzy budynkiem, a krajobrazem (rozmieszczenie okien, odpowiednie oświetlenie) powinny pozwolić na
nienarzucającą się obserwację.

Zdjęcie: Anna Komorowska | pracownia k.